ឫសគល់នៃជម្លោះដ៏វែងឆ្ងាយ៖ ពីសម័យអង្គររហូតដល់សន្ធិសញ្ញាព្រំដែន

ការស្វែងយល់អំពីឫសគល់នៃជម្លោះកម្ពុជា-ថៃនាពេលបច្ចុប្បន្ននេះ។ ត្រឹមតែតាមរយៈការគូសគំនូសព្រំដែនក្នុងសតវត្សទី១៩-២០ នោះ គឺជាការមើលរំលងនូវប្រវត្តិសាស្ត្រជាច្រើនសតវត្សរបស់កម្ពុជា។ ជម្លោះនាសម័យទំនើបជុំវិញប្រាសាទព្រះ‍វិហារ ជួរ‍ភ្នំដងរែក និង «កម្ពុជាលើ» ពាក់ព័ន្ធនឹងរឿងរ៉ាវដ៏ចំណាស់មួយផ្សេងទៀត អំពីការពង្រីកទឹកដីរបស់សៀមមកលើទឹកដីខ្មែរ ដែលចាប់ផ្តើមតាំងពីក្នុងសតវត្សចុងក្រោយនៃសម័យអង្គរមកម្ល៉េះ និងកាន់តែតានតឹងឡើងនៅក្នុងសម័យអយុធ្យា និងរជ្ជកាលដំបូងៗនៃស្តេចសម័យបាងកក។

អង្គរស្ថិតនៅក្រោមសម្ពាធសៀមដែលកំពុងរីកដុះដាល

ចាប់ពីពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៤ នៅពេលដែលអាណាចក្រខ្មែរបុរាណចុះខ្សោយ អាណាចក្រតៃដូចជា សុខោទ័យ និងជាពិសេសអយុធ្យា បានលេចចេញជាគូប្រជែងដ៏មានឥទ្ធិពល ដោយដណ្តើមយកអតីតនគរចំណុះរបស់ខ្មែរដូចជានគរលវោ ហើយបានពង្រីកព្រំប្រទល់ដល់កាន់តែជិតអង្គរ។

ប្រាសាទអង្គរវត្ត រូបដកស្រង់ពី «Voyage au Cambodge. L’architecture khmer» ដោយលោក L. Delaporte ឆ្នាំ១៨៨០

ការសិក្សាអំពី «ការវាយលុករបស់សៀមលើអង្គរមុនឆ្នាំ១៤៣០» អះអាងថា ជំនួសឱ្យការវាយលុកត្រួតត្រាភ្លាមៗ អាណាចក្រអង្គរបានប្រឈមមុខនឹងការវាយឆ្មក់ និងវាយប្រហារជាបន្តបន្ទាប់ពីអយុធ្យា ដោយមិនមែនទើបតែចាប់ផ្តើមនៅក្នុងឆ្នាំនោះឡើយ ពោលគឺឈានដល់ទីបញ្ចប់ជាមួយនឹងការឡោមព័ទ្ធរាជធានីដ៏ល្បីរន្ទឺនៅឆ្នាំ១៤៣០-១៤៣១។

ការដួលរលំនៃអង្គរ៖ ការផ្តួលរំលំ និងការចម្លងវប្បធម៌

នៅឆ្នាំ១៤៣០-១៤៣១ កងទ័ពអយុធ្យាក្រោមរជ្ជកាល ព្រះបាទបរមរាជាធិរាជទី២ បានឡោមព័ទ្ធអង្គរអស់ជាច្រើនខែ ហើយទីបំផុតបានវាយលុកអាណាចក្រនេះ ដោយបានកែនយកប្រជានុរាស្ត្រ ទ្រព្យសម្បត្តិ និងវត្ថុសក្ការៈផ្សេងៗ នៅក្នុងសម័យកាលមួយ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជាការដួលរលំនៃអាណាចក្រអង្គរ។

បន្ទាប់ពីនេះ រាជធានីរបស់អាណាចក្រខ្មែរបានផ្លាស់ប្តូរទៅទិសខាងត្បូងឆ្ពោះទៅទន្លេសាប និងតំបន់ភ្នំពេញ ដែលកំពុងរីកចម្រើន ខណៈពេលដែលអយុធ្យាបានចាប់យក និងកែច្នៃឡើងវិញនូវស្ថាបត្យកម្មវាំងខ្មែរ រចនាបថពិធី និងសិល្បៈសាសនា ដែលបង្កើតបានជាទំនាក់ទំនងផ្ទុយខុសពីធម្មតា ពោលគឺរដ្ឋដែលត្រួតត្រា បែរជាកោតស្ញប់ស្ញែង និងចម្លងយកនូវវប្បធម៌របស់អង្គរ។

សម័យលង្វែក ឆ្នាំ១៥៩៤៖ «ការដួលរលំលើកទីពីរ» របស់ប្រទេសកម្ពុជា

រាជធានីថ្មីនៅលង្វែកក្នុងសតវត្សទី១៦ តំណាងឱ្យការព្យាយាមមួយរបស់ខ្មែរក្នុងការងើបឡើងវិញ ប៉ុន្តែប្រឈមនឹងភាពតានតឹង ដោយសារអយុធ្យានៅតែរីកចម្រើនខ្ពស់ត្រដែត។

ទិដ្ឋភាពពីលើអាកាសនៃ «លង្វែក» ប្រទេសកម្ពុជា (ដោយលោក Johannes Vingboons រូបភាពសាធារណៈ)

ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមសៀម-កម្ពុជា ឆ្នាំ១៥៩១-១៥៩៤ ព្រះបាទនរេសូរបានត្រលប់មកកម្ពុជាវិញជាមួយនឹងកងទ័ពដ៏ធំមួយ ហើយបន្ទាប់ពីឡោមព័ទ្ធនគរយ៉ាងយូរ ទីបំផុតទ្រង់បានកាន់កាប់ក្រុងលង្វែកនៅថ្ងៃទី៣ ខែមករា ឆ្នាំ១៥៩៤។ កំណត់ត្រាបានបង្ហាញថា មានការនិរទេសដ៏ធំសម្បើមមួយ ពោលគឺប្រជារាស្ត្រខ្មែររាប់ម៉ឺននាក់ រួមទាំងព្រះស្រីសុរិយោពណ៌ផងដែរ ដែលត្រូវបានបញ្ជូនទៅនគរអយុធ្យា ហើយកំណត់ត្រាបានចាត់ទុកការដួលរលំនៃក្រុងលង្វែកថា ជាការធ្លាក់ចុះដ៏គួរឱ្យកត់សម្គាល់នៃភាពរុងរឿងរបស់កម្ពុជា។

ការនិរទេស ភាពអាម៉ាស់ និងក្តីសោកសង្រេងដ៏យូរអង្វែង

ការពិពណ៌នាអំពីជ័យជំនះរបស់ព្រះបាទនរេសូរជាភាសាថៃ និងរឿងរ៉ាវនិទានដ៏ពេញនិយមក្នុងសម័យថ្មី បង្ហាញពីការបង្អាប់បង្អោនមេដឹកនាំ និងប្រជារាស្ត្រខ្មែរ ដែលពង្រឹងនូវការចងចាំអំពីភាគីកម្ពុជាដែលត្រូវបានចាត់ទុកជាក្រុមមនុស្សក្រោមការត្រួតត្រា និងការកេងប្រវ័ញ្ច។

អស់ជាច្រើនសតវត្សតមក ប្រទេសកម្ពុជាបម្រើជាប្រភពនៃកម្លាំងពលកម្ម និងជាទីលាននៃសង្រ្គាមសម្រាប់សៀម ជាមួយនឹងយុទ្ធនាការវាយប្រហារជាច្រើនលើក ដែលនាំមកនូវរលកថ្មីៗនៃឈ្លើយសឹកចូលទៅក្នុងទឹកដីសៀម និងបន្សល់ទុកនូវស្លាកស្នាមប្រជាសាស្រ្តយ៉ាងជ្រាលជ្រៅនៅតំបន់ជនបទរបស់ខ្មែរ។

កម្ពុជាលើ៖ បាត់ដំបង សៀមរាប និងអង្គរនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់សៀម

នៅចុងសតវត្សទី១៨ សៀមបានផ្លាស់ប្តូរពីការលុកលុយតាមសម័យកាល ទៅជាការគ្រប់គ្រងជាអចិន្ត្រៃយ៍លើមួយផ្នែកធំនៃភាគពាយព្យនៃប្រទេសកម្ពុជា។

នៅឆ្នាំ១៧៩៤ ក្នុងបរិបទនៃការលើកព្រះបាទអង្គអេងឱ្យឡើងសោយរាជ្យ សៀមបានគ្រប់គ្រងខេត្តបាត់ដំបង និងសៀមរាប រួមទាំងអង្គរដែលបែកបាក់ផងដែរ បង្កើតបានជាតំបន់ដែលក្រោយមកគេហៅថា «កម្ពុជាលើ»។ ខេត្តទាំងនេះត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយផ្ទាល់ពីទីក្រុងបាងកក រហូតទាល់តែត្រូវបានបារាំងប្រគល់មកឱ្យកម្ពុជាវិញនៅឆ្នាំ១៩០៧។

ព្រះបាទអង្គចន្ទទី២ និងការស្ថិតក្រោមចំណុះនគរពីរ

នៅពេលដែលព្រះបាទអង្គអេងសោយទិវង្គត បុត្រារបស់ទ្រង់គឺព្រះបាទអង្គចន្ទទី២ ចុងក្រោយបានយល់ព្រមស្ថិតនៅក្រោមការការពាររបស់សៀម៖ ព្រះអង្គត្រូវបានគេទទួលស្គាល់ និងលើកឱ្យឡើងគ្រងរាជ្យនៅទីក្រុងបាងកកនៅដើមសតវត្សទី១៩ ហើយបានបង់សួយសារអាករដល់នគរសៀម។

ប្រឈមមុខនឹងការប្រឆាំងផ្ទៃក្នុងដែលដឹកនាំដោយព្រះអនុជ គឺព្រះបាទអង្គស្ងួន និងទទួលរងសម្ពាធពីទីក្រុងបាងកក ព្រះបាទអង្គចន្ទទី២ បានងាកទៅរកអធិរាជ យ៉ា ឡុង នៃប្រទេសវៀតណាមក្នុងឆ្នាំ១៨១១។ កងទ័ពវៀតណាមបានស្ដារព្រះអង្គឡើងវិញ លើករាជធានីមកភ្នំពេញក្រោមបន្ទាយដែលសាងសង់ឡើងដោយវៀតណាម ហើយទុកឱ្យប្រទេសកម្ពុជាបែងចែកយ៉ាងដាច់ស្រេច ពោលគឺសៀមវាតទីនៅភាគខាងលិច (កម្ពុជាលើ) វៀតណាមត្រួតត្រានៅភាគខាងកើត ខណៈព្រះបាទអង្គចន្ទទី២ បានបញ្ជូនសួយសារអាករទៅនគរទាំងពីរ។

អាណាចក្រមួយដែលចុះខ្សោយ មុនពេលមានផែនទីបារាំង

គិតត្រឹមពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៩ ប្រទេសកម្ពុជាបានឆ្លងកាត់នូវការបែកបាក់នៃអាណាចក្រអង្គរ ការដួលរលំនៃក្រុងលង្វែក ការនិរទេសម្តងហើយម្តងទៀត និងការបែងចែកទឹកដីរបស់ខ្លួនរវាងសៀម និងវៀតណាម។ អ្នកប្រាជ្ញបានហៅប្រទេសនេះថាជា «កូនអុក» នៅក្នុងការដណ្តើមអំណាចក្នុងតំបន់ ជាជាងប្រទេសដែលមានអធិបតេយ្យភាពពេញលេញ។

ការសិក្សាលម្អិតរបស់លោកស្រី Puangthong Pawakapan អំពីអន្តរាគមន៍របស់សៀមពីឆ្នាំ១៧៦៧ ដល់ឆ្នាំ១៨៥១ បានសន្និដ្ឋានថា សង្គ្រាម ការកេងប្រវ័ញ្ចកម្លាំងពលកម្ម និងការគ្រប់គ្រងផ្លូវពាណិជ្ជកម្ម ធ្វើឱ្យមូលដ្ឋានប្រជាសាស្រ្ត និងសេដ្ឋកិច្ចរបស់កម្ពុជាចុះខ្សោយ រហូតដល់ប្រទេសនេះលែងជារដ្ឋរឹងមាំមួយ ដែលបាននាំឱ្យមាននូវសំណើសម្រាប់អាណាព្យាបាលបារាំង និងក្រោយមក មានការចរចាព្រំដែន។

សន្ធិសញ្ញាអាណានិគមលើសមរភូមិចាស់

នៅពេលដែលអាណាព្យាបាលបារាំងត្រូវបានប្រកាសនៅឆ្នាំ១៨៦៣ ហើយនៅពេលដែលសន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀមឆ្នាំ១៩០៤ និង១៩០៧ បានកំណត់ព្រំដែនសម័យទំនើប កិច្ចព្រមព្រៀងទាំងនេះមិនមែនជាដើមចមនៃជម្លោះរវាងថៃ និងកម្ពុជានោះទេ។

ផ្ទុយទៅវិញ វាបានកំណត់ព្រំដែនដែលបានប្រែប្រួលម្តងហើយម្តងទៀតតាមរយៈការវាតទី ចាប់តាំងពីការដួលរលំនៃអង្គរ ការបែកបាក់ក្រុងលង្វែក រហូតដល់ការគ្រប់គ្រងរបស់សៀមនៅខេត្តបាត់ដំបង និងសៀមរាបអស់មួយសតវត្ស ដោយធានាថាប្រាសាទដូចជា ប្រាសាទអង្គរវត្ត និងព្រះវិហារ ត្រូវបានចែងថាជាសម្បត្តិរបស់ខ្មែរ និងជាអតីតកម្មសិទ្ធិរបស់សៀម។

អត្ថបទជាភាសាបារាំងនៃសន្ធិសញ្ញាឆ្នាំ១៩០៧ (Comité de l’Asie française de Paris ឯកសារសាធារណៈ)

ពីអង្គរទៅដល់ព្រះវិហារ៖ មូលហេតុដែលប្រវត្តិសាស្ត្រយូរអង្វែងមានសារៈសំខាន់

ការប្រឈមមុខដាក់គ្នានាពេលបច្ចុប្បន្ននេះជុំវិញប្រាសាទព្រះវិហារ តាក្របី តាមាន់ធំ និងភ្នំដងរែក កើតឡើងនៅក្នុងរូបភាពដែលគ្របដណ្តប់ដោយការចងចាំពាក់ព័ន្ធនឹងការឡោមព័ទ្ធអង្គរ ការបែកបាក់ក្រុងលង្វែក ការបម្លាស់ទីនៃប្រជាជននៅ «កម្ពុជាលើ» និងការស្ថិតក្រោមចំណុះនគរពីរក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទអង្គចន្ទទី២។

ដូច្នេះ ការនិយាយតែពី «ព្រំដែនអាណានិគម» គឺជាការលុបបំបាត់នូវបទពិសោធន៍ខ្មែរកន្លងមក ទាក់ទងនឹងការឈ្លានពាន ការគាបសង្កត់កម្លាំងពលកម្ម និងការលុបបំបាត់វប្បធម៌ ហើយក៏ជាការយល់ខុសអំពីមូលហេតុថា ហេតុអ្វីបានជាប្រជាជនខ្មែរជាច្រើនមើលឃើញជម្លោះកម្ពុជា-ថៃ ជាផ្នែកមួយនៃរឿងរ៉ាវរាប់សតវត្ស ជាជាងបញ្ហានៃការកំណត់ព្រំដែនក្នុងសតវត្សទី២០។

តើអ្នកចង់ដឹងបន្ថែមទេ?

សម្រាប់សម័យអង្គរ និងការដួលរលំនៃអាណាចក្រនេះ៖ សៀវភៅ A History of Cambodia ដោយលោក David Chandler (ក្នុងជំពូកនៅចុងសម័យអង្គរ និងការផ្លាស់រាជធានីទៅភាគខាងត្បូង) អត្ថបទ «ការវាយលុករបស់សៀមទៅលើអង្គរមុនឆ្នាំ១៤៣០» ដោយលោក Lawrence Briggs និងសេចក្តីសង្ខេបថ្មីៗនៅលើគេហទំព័រ Angkor Database។

សម្រាប់សម័យលង្វែក និងសង្រ្គាមក្នុងសតវត្សទី១៦៖ អត្ថបទអំពីសង្រ្គាមសៀម-កម្ពុជា (១៥៩១-១៥៩៤) និងការដួលរលំនៃក្រុងលង្វែក បូករួមទាំងអត្ថបទរបស់លោក ញឹម សុធាវិន្ទ «ពិចារណាលើកត្តានៃការបាក់បែកបន្ទាយលង្វែក» ដែលចុះផ្សាយនៅលើទស្សនារដ្ដី Udaya។

សម្រាប់សម័យបាងកក និងព្រះបាទអង្គចន្ទទី២៖ អត្ថបទ War and Trade: Siamese Interventions in Cambodia, 1767–1851 របស់លោកស្រី Puangthong Rungswasdisab ស្នាដៃរបស់លោក David Chandler អំពីការគ្រប់គ្រងរួមគ្នារវាងជនជាតិតៃ និងវៀតណាម និងកំណត់ត្រាជីវប្រវត្តិអំពីព្រះបាទអង្គចន្ទទី២ ពី Britannica និងអ្នកជំនាញទីតាំងប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជា។

សម្រាប់ព្រំដែនអាណានិគម និងជម្លោះសម័យទំនើប៖ ការវិភាគសន្ធិសញ្ញាបារាំង-សៀម និង «កម្ពុជាលើ» រួមជាមួយនឹងអត្ថបទថ្មីៗស្តីពីជម្លោះព្រំដែនកម្ពុជា-ថៃ និងករណីប្រាសាទព្រះវិហារនៅក្នុងសៀវភៅច្បាប់អន្តរជាតិ និងការសិក្សាក្នុងតំបន់។