អាណាព្យាបាលបារាំងនៅកម្ពុជា គឺជាសម័យកាលមួយដ៏សំខាន់ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រប្រទេសនេះ ដែលបានចាប់ផ្តើមពីឆ្នាំ១៨៦៣ ដល់ឆ្នាំ១៩៥៣។ ក្នុងអំឡុងរយៈពេល ៩០ ឆ្នាំនេះ កម្ពុជាត្រូវបានទាញចូលទៅក្នុងបណ្តាញនៃអាណានិគមនិយមបារាំងនៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ដោយក្លាយជាផ្នែកមួយនៃឥណ្ឌូចិនរបស់បារាំង។ ទោះបីជាអាណាព្យាបាលបារាំងបានផ្តល់នូវការការពារដល់ប្រទេសកម្ពុជា ពីអំណាចនៃប្រទេសជិតខាង និងភាពចលាចលផ្ទៃក្នុងក៏ដោយ សម័យកាលមួយនេះក៏បានដាក់ប្រជាជនខ្មែរឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតត្រា និងអន្តរាគមន៍ពីបរទេសផងដែរ។ អត្ថបទនេះនឹងស្វែងយល់អំពីបរិបទប្រវត្តិសាស្ត្រ ការផ្លាស់ប្តូរផ្នែកនយោបាយ និងរដ្ឋបាល ឥទ្ធិពលលើវប្បធម៌ ការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច ចលនាតស៊ូ និងទីបំផុតគឺឯករាជ្យភាពរបស់កម្ពុជាពីក្រោមការគ្រប់គ្រងនៃអាណានិគមបារាំង។
បរិបទប្រវត្តិសាស្ត្រ៖ កម្ពុជានៅសតវត្សទី១៩
នៅពាក់កណ្តាលសតវត្សទី១៩ កម្ពុជាគឺជាព្រះរាជាណាចក្រដែលចុះខ្សោយ ដែលស្ថិតនៅចំកណ្តាលនៃជម្លោះភូមិសាស្ត្រនយោបាយរវាងសៀម (ប្រទេសថៃបច្ចុប្បន្ន) និងវៀតណាម។ ធ្លាប់ជាចក្រភពដ៏ខ្លាំងក្លាក្នុងយុគសម័យអង្គរ (សតវត្សទី៩ ដល់ទី១៥) កម្ពុជាបានធ្លាក់ចុះយ៉ាងខ្លាំងដោយសារជម្លោះផ្ទៃក្នុង ការឈ្លានពានពីបរទេស និងការបាត់បង់ទឹកដី។ នៅដើមសតវត្សទី១៩ ប្រទេសនេះស្ថិតក្រោមឥទ្ធិពល និងការត្រួតត្រាឆ្លាស់គ្នារវាងសៀម និងវៀតណាម។
ព្រះបាទ នរោត្តម ដែលឡើងសោយរាជ្យនៅឆ្នាំ១៨៦០ ត្រូវទទួលបន្ទុកគ្រប់គ្រងអាណាចក្រដ៏ផុយស្រួយមួយនេះ។ ក្នុងគោលបំណងរក្សាអធិបតេយ្យភាពរបស់កម្ពុជា និងរារាំងការឈ្លានពានបន្ថែមទៀតពីប្រទេសជិតខាងដ៏ខ្លាំងក្លា ព្រះអង្គបានស្វែងរកជំនួយពីបរទេស។ ក្នុងឆ្នាំ១៨៦៣ ព្រះបាទនរោត្តម បានចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាជាមួយបារាំង ដោយដាក់ប្រទេសកម្ពុជាក្រោមការការពាររបស់បារាំង។ សន្ធិសញ្ញានេះធានានូវបូរណភាពទឹកដីរបស់ប្រទេសកម្ពុជា ប៉ុន្តែក៏បានធ្វើឱ្យកម្ពុជាក្លាយជារដ្ឋមួយក្រោមអាណាព្យាបាលរបស់បារាំងផងដែរ។
ការបង្កើតអាណាព្យាបាល (១៨៦៣–១៨៨៤)
កិច្ចព្រមព្រៀងដំបូងឆ្នាំ១៨៦៣ មានវិសាលភាពមានដែនកំណត់។ បារាំងបានសន្យាថានឹងការពារកម្ពុជាពីការគំរាមកំហែងពីខាងក្រៅ ខណៈកម្ពុជានៅតែរក្សាបាននូវស្វ័យភាពផ្ទៃក្នុង។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ក្នុងអំឡុងពេលជាងពីរទសវត្សរ៍ក្រោយមក បារាំងបានបង្កើនការគ្រប់គ្រងរបស់ខ្លួនលើកិច្ចការផ្ទៃក្នុងរបស់កម្ពុជាបន្តិចម្តងៗ។ នៅឆ្នាំ១៨៨៤ ដោយស្ថិតនៅក្រោមសម្ពាធ និងដោយមាននាវាចម្បាំងរបស់បារាំងចូលចតនៅឯរាជធានីឧដុង្គ។ ព្រះបាទ នរោត្តម ត្រូវបានបង្ខំឱ្យចុះហត្ថលេខាលើសន្ធិសញ្ញាថ្មីមួយដែលផ្តល់សិទ្ធិអំណាចរដ្ឋបាលឱ្យបារាំងកាន់តែច្រើន រួមមានការគ្រប់គ្រងលើការប្រមូលពន្ធ គយ ការងារសាធារណៈការ និងទំនាក់ទំនងបរទេស។
ការផ្លាស់ប្តូរនេះមិនបានដំណើរការទៅដោយរលូននោះទេ។ មន្ត្រី ព្រះសង្ឃ និងកសិករខ្មែរបានក្រោកឈរប្រឆាំងនឹងអន្តរាគមន៍របស់បារាំង។ ការបះបោរប្រឆាំងនឹងបារាំងយ៉ាងធំមួយបានផ្ទុះឡើងនៅឆ្នាំ១៨៨៥-១៨៨៦ ដឹកនាំដោយអ្នកអង្គម្ចាស់ ស៊ីវត្ថា ដែលត្រូវជាព្រះអនុជរបស់ព្រះបាទ នរោត្តម។ ទោះបីជាចុងក្រោយ ចលនានេះត្រូវបានបង្ក្រាបក៏ដោយ ក៏ការតស៊ូនេះបានឆ្លុះបញ្ចាំងពីភាពមិនពេញចិត្តទូទៅចំពោះការត្រួតត្រារបស់អាណានិគមបារាំង។
ការរួមបញ្ចូលទៅក្នុងឥណ្ឌូចិនរបស់បារាំង (១៨៨៧–១៩៥៤)
នៅឆ្នាំ១៨៨៧ បារាំងបានបង្កើតសហភាពឥណ្ឌូចិនបារាំង ដែលរួមមានវៀតណាម (ដែលត្រូវបានបែងចែកជាតុងកឹង អណ្ណាម និងកូសាំងស៊ីន) ឡាវ និងកម្ពុជា។ ខណៈដែលប្រទេសវៀតណាមជាមជ្ឈមណ្ឌលរដ្ឋបាល និងសេដ្ឋកិច្ចនៃសហព័ន្ធនេះ កម្ពុជាជាញឹកញាប់ត្រូវបានគេចាត់ទុកជាអាណាខេត្តបន្ទាប់បន្សំមួយ។ មន្ត្រីរដ្ឋបាលបារាំង ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា «រេស៊ីដង់ (Résidents)» បានប្រើប្រាស់អំណាចយ៉ាងគួរឱ្យកត់សម្គាល់ ខណៈដែលព្រះមហាក្សត្រខ្មែរមានតួនាទីត្រឹមតែឈ្មោះប៉ុណ្ណោះ។
នយោបាយអាណានិគមបារាំងនៅឥណ្ឌូចិន មានលក្ខណៈជាប្រព័ន្ធរដ្ឋបាលកណ្តាល ដែលគ្រប់គ្រងដោយមន្ត្រីបារាំង។ ឥស្សរជនខ្មែរមុនៗ រួមទាំងសមាជិករាជវង្សានុវង្ស ត្រូវបានបណេ្ដញចេញ ឬត្រូវបានបញ្ចូលទៅក្នុងរដ្ឋបាលនៃអាណានិគម។ បារាំងបានជំរុញប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រងតាមវិធីប្រយោល ដោយរក្សានូវរបបរាជានិយម និងស្ថាប័នដើមមួយចំនួន ប៉ុន្តែគ្រប់គ្រងនូវរាល់ការសម្រេចចិត្តសំខាន់ៗទាំងអស់។
ការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ
ក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បារាំង កម្ពុជាបានឆ្លងកាត់ទំនើបកម្មមួយចំនួន ជាពិសេសក្នុងវិស័យហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ។ បារាំងបានសាងសង់ផ្លូវ ស្ពាន ផ្លូវដែក (ជាពិសេសផ្លូវដែកតភ្ជាប់ពីភ្នំពេញទៅបាត់ដំបង និងសៃហ្គន) កំពង់ផែ (រួមទាំងការអភិវឌ្ឍទីក្រុងភ្នំពេញជាផែទន្លេដ៏ធំមួយ) និងអគារសាធារណៈជាច្រើន។ ភ្នំពេញត្រូវបានផ្លាស់ប្តូរពីទីក្រុងតូចមួយនៅតាមដងទន្លេ ទៅជារាជធានីអាណានិគមដែលមានស្ថាបត្យកម្មរចនាប័ទ្មអឺរ៉ុប មហាវិថីធំទូលាយ និងរចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋបាលផ្លូវការ។
ក្នុងផ្នែកសេដ្ឋកិច្ច បារាំងបានផ្តោតលើការទាញយកធនធានធម្មជាតិរបស់កម្ពុជា ជាពិសេសកៅស៊ូ ឈើ និងស្រូវ។ ក្រុមហ៊ុនបារាំងបានទិញដីធំៗសម្រាប់ធ្វើចំការកៅស៊ូ ដែលជារឿយៗ តែងបណេ្ដញកសិករខ្មែរឱ្យចាកចេញពីដីធ្លីរបស់ពួកគេ។ ផលចំណេញភាគច្រើនពីសហគ្រាសទាំងនេះ បានផ្តល់ទៅឱ្យបារាំង ឬសម្រាប់ផលប្រយោជន៍អាជីវកម្មបារាំងនៅឥណ្ឌូចិន ដោយផ្តល់ផលប្រយោជន៍តិចតួចប៉ុណ្ណោះសម្រាប់ប្រជាជនក្នុងស្រុក។
សេដ្ឋកិច្ចអាណានិគមបានបង្កើតរចនាសម្ព័ន្ធទ្វេ៖ វិស័យទីក្រុងគ្របដណ្តប់ដោយបារាំងដែលមានសិទ្ធិទទួលបានការអប់រំ និងមានទ្រព្យសម្បត្តិ ឯវិស័យជនបទដ៏ធំធេងដែលប្រជាជនកម្ពុជាភាគច្រើនរស់នៅក្នុងភាពក្រីក្រ។ ទោះបីជាបារាំងបាននាំមកនូវដំណាំ និងបច្ចេកទេសកសិកម្មថ្មីៗក៏ដោយ ក៏ពួកគេមិនបានជួយអ្វីច្រើនក្នុងការជំរុញសេដ្ឋកិច្ចកម្ពុជាឱ្យមានសមត្ថភាពផ្គត់ផ្គង់ខ្លួនឯង ឬមានការអភិវឌ្ឍផ្នែកឧស្សាហកម្មនោះទេ។
ឥទ្ធិពលផ្នែកសង្គម និងវប្បធម៌
អាណានិគមនិយមបារាំងមានឥទ្ធិពលយ៉ាងជ្រាលជ្រៅទៅលើសង្គម និងវប្បធម៌កម្ពុជា។ បារាំងបានផ្សព្វផ្សាយភាសា វប្បធម៌ និងតម្លៃរបស់ពួកគេ តាមរយៈសាលារៀន និងប្រព័ន្ធផ្សព្វផ្សាយ។ វិទ្យាល័យស៊ីសុវត្ថិនៅភ្នំពេញ ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ១៩៣៥ បានក្លាយជាមជ្ឈមណ្ឌលនៃការអប់រំតាមបែបបារាំង ដែលបង្កើតឱ្យមានឥស្សរជនមួយចំនួនតូចដែលស្ទាត់ជំនាញភាសាបារាំង និងបានទទួលឥទ្ធិពលផ្នត់គំនិតពីលោកខាងលិច។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ប្រជាជនខ្មែរភាគច្រើននៅតែមិនចេះអក្សរ និងទទួលបានការអប់រំផ្លូវការតិចតួច។
បារាំងក៏បានដើរតួនាទីយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការថែរក្សាមរតកវប្បធម៌របស់កម្ពុជាផងដែរ។ សាលាបារាំងចុងបូព៌ា (École française d’Extrême-Orient – EFEO) ដែលជាស្ថាប័នបុរាណវិទ្យាបារាំង បានចាប់ផ្តើមការសិក្សាជាប្រព័ន្ធអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រ និងស្ថាបត្យកម្មខ្មែរនៅដើមសតវត្សទី២០។ អ្នកប្រាជ្ញដូចជា លោក អេត្យេន អាយម៉ូនីញ៉េ (Étienne Aymonier) និងលោក ហង់រី ម៉ាហ្សាល់ (Henri Marchal) បានដឹកនាំកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងក្នុងការកត់ត្រា និងស្តារប្រាសាទនៅតំបន់អង្គរ ដែលឈានទៅដល់ការរុករកឡើងវិញនូវប្រាសាទអង្គរវត្ត និងអង្គរធំ។ ទោះបីជាកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងទាំងនេះ ជារឿយៗត្រូវបានជំរុញដោយអំណាចអាណានិគមក៏ដោយ ក៏វាបានបង្កើតជាមូលដ្ឋានគ្រឹះសម្រាប់បុរាណវិទ្យាខ្មែរសម័យទំនើប និងការថែរក្សាមរតកវប្បធម៌ផងដែរ។
ព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលជាសាសនាគោលនៅកម្ពុជា ត្រូវបានគាំទ្រ និងរៀបចំចាត់ចែងដោយបារាំង។ រដ្ឋាភិបាលអាណានិគមបានធ្វើឱ្យគណៈសង្ឃ (សហគមន៍ព្រះសង្ឃក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា) ក្លាយជាស្ថាប័នមួយ ដើម្បីធានាបាននូវភាពស្មោះត្រង់ និងកាត់បន្ថយសក្តានុពលរបស់សហគមន៍នេះ ក្នុងការក្រោកឈរប្រឆាំង។ ព្រះសង្ឃត្រូវបានតម្រូវឱ្យចុះឈ្មោះជាមួយរដ្ឋ ហើយសកម្មភាពនយោបាយមួយចំនួនត្រូវបានហាមឃាត់។
ស្មារតីជាតិនិយម និងការរើបម្រះ
ទោះបីជាមានការគាបសង្កត់ដោយអំណាចអាណានិគមបារាំងក៏ដោយ គំនិតជាតិនិយមបានចាប់ផ្តើមដុះពន្លកនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជានៅដើមសតវត្សទី២០។ ដោយទទួលឥទ្ធិពលពីការអភិវឌ្ឍនៅប្រទេសជិតខាងគឺវៀតណាម និងចលនាប្រឆាំងអាណានិគមជាសកល អ្នកចេះដឹង និងព្រះសង្ឃខ្មែរក្នុងជំនាន់នោះ បានចាប់ផ្តើមចោទសួរអំពីអំណាចត្រួតត្រារបស់បារាំង។ កាសែត និងទស្សនាវដ្តី ដែលជាញឹកញាប់ត្រូវបានសរសេរជាភាសាបារាំង ឬភាសាខ្មែរ បានបម្រើជាវេទិកាសម្រាប់បង្ហាញពីភាពមិនពេញចិត្ត និងសម្រាប់ផ្សព្វផ្សាយឱ្យមានកំណែទម្រង់។
ចលនាជាតិនិយមដំបូងបង្អស់មួយគឺក្រុម «នគរវត្ត» ដែលបង្កើតឡើងនៅទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៣០ ដោយលោក សឺង ង៉ុកថាញ់ និងអ្នកចេះដឹងខ្មែរផ្សេងទៀត។ ពួកគេបានផ្សព្វផ្សាយអំពីការកែទម្រង់ព្រះពុទ្ធសាសនា មោទនភាពជាតិ និងការបំបែកខ្លួនពីការគ្រប់គ្រងរបស់អាណានិគមបារាំង។ ក្នុងអំឡុងសង្គ្រាមលោកលើកទីពីរ នៅពេលដែលជប៉ុនបានកាន់កាប់ឥណ្ឌូចិន (១៩៤១-១៩៤៥) អ្នកជាតិនិយមខ្មែរបានសម្លឹងឃើញឱកាសក្នុងការទាមទារឯករាជ្យត្រលប់មកវិញ។
នៅខែមីនា ឆ្នាំ១៩៤៥ ដោយមានការគាំទ្រពីជប៉ុន ព្រះបាទ នរោត្តម សីហនុ បានប្រកាសឯករាជ្យភាពរបស់កម្ពុជា។ លោក សឺង ង៉ុកថាញ់ បានក្លាយជារដ្ឋមន្ត្រីការបរទេស ហើយក្រោយមកក្លាយជានាយករដ្ឋមន្ត្រីនៃប្រទេសកម្ពុជា។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ ឯករាជ្យភាពនេះមានរយៈពេលខ្លីប៉ុណ្ណោះ។ បន្ទាប់ពីប្រទេសជប៉ុនទទួលបរាជ័យ បារាំងបានចូលមកកាន់អំណាចវិញយ៉ាងឆាប់រហ័ស។ លោក សឺង ង៉ុកថាញ់ ក៏ត្រូវបានចាប់ខ្លួន និងនិរទេសចេញពីប្រទេសកម្ពុជា។
ក្នុងសម័យក្រោយសង្គ្រាម គេឃើញមានការរស់រានឡើងវិញនៃស្មារតីជាតិនិយមកម្ពុជា។ គណបក្សប្រជាធិបតេយ្យ ដែលបង្កើតឡើងនៅឆ្នាំ១៩៤៦ បានទាមទារឱ្យមានឯករាជ្យភាពពេញលេញ និងកំណែទម្រង់ប្រជាធិបតេយ្យ។ ដឹកនាំដោយតួអង្គសំខាន់ៗដូចជា លោក អៀវ កើស និងអ្នកអង្គម្ចាស់ ស៊ីសុវត្ថិ យុត្តិវង្ស គណបក្សនេះបានទទួលការគាំទ្រយ៉ាងខ្លាំងក្លាពីប្រជាជនកម្ពុជា ដែលនាំឱ្យគណបក្សនេះឈ្នះការបោះឆ្នោតលើកដំបូងនៅឆ្នាំ១៩៤៧។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ របបរាជានិយម ដែលមានការគាំទ្រពីបារាំង នៅតែជាអំណាចប្រពៃណី។
ដំណើរឆ្ពោះទៅរកឯករាជ្យភាព (១៩៤៥–១៩៥៣)
នៅចុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៤០ ចលនានៅទូទាំងពិភពលោក បានក្រោកឈរប្រឆាំងនឹងអំណាចអាណានិគមនិយម។ បារាំងបានប្រឈមជាមួយនឹងការរើបម្រះកាន់តែខ្លាំងនៅក្នុងប្រទេសវៀតណាម ដែលឈានទៅដល់សង្គ្រាមឥណ្ឌូចិនលើកទីមួយ (១៩៤៦-១៩៥៤)។ មេដឹកនាំកម្ពុជាបានចាប់ផ្តើមជំរុញកាន់តែខ្លាំងក្លាដើម្បីទទួលបានឯករាជ្យភាព។ ព្រះបាទ នរោត្តម សីហនុ ដែលដំបូងត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាព្រះមហាក្សត្រដែលស្ថិតក្រោមបង្គាប់របស់បារាំង បានលេចឡើងជាតួអង្គចម្បងមួយនៅក្នុងចលនាតស៊ូដើម្បីឯករាជ្យនេះ។
នៅឆ្នាំ១៩៥២ ព្រះបាទ នរោត្តម សីហនុ បានរំលាយរដ្ឋសភា ចាប់ផ្តើមសាជាថ្មីក្នុងការគ្រប់គ្រងពេញលេញលើរដ្ឋាភិបាល ហើយបានបើកយុទ្ធនាការឃោសនាផ្លូវការមួយ ដែលត្រូវបានគេស្គាល់ថាជា «ព្រះរាជបូជនីយកិច្ចទាមទារឯករាជ្យ»។ ព្រះអង្គបានយាងទៅប្រទេសបារាំង សហរដ្ឋអាម៉េរិក និងប្រទេសដទៃទៀត ដើម្បីស្វែងរកការគាំទ្រពីអន្តរជាតិ។
កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់ព្រះអង្គបានទទួលលទ្ធផលជាផ្លែផ្កា។ នៅថ្ងៃទី៩ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៥៣ បារាំងបានផ្តល់ឱ្យកម្ពុជានូវឯករាជ្យភាពពេញលេញជាផ្លូវការ។ ការផ្លាស់ប្តូរនេះគឺស្ថិតក្នុងភាពស្ងប់ស្ងាត់ បើធៀបទៅនឹងវៀតណាម ឬអាល់ហ្សេរី ដែលជាតឹកតាងបង្ហាញពីសមត្ថភាពការទូតរបស់ព្រះបាទនរោត្តម សីហនុ និងទិដ្ឋភាពអន្តរជាតិដែលកំពុងផ្លាស់ប្តូរ។
កេរដំណែលបន្សល់ពីអាណាព្យាបាលបារាំង
អាណាព្យាបាលបារាំងបានទុកបន្សល់ទុកនូវកេរដំណែលដ៏ស្មុគស្មាញនៅកម្ពុជា។ បើមើលពីជ្រុងម្ខាង អាណាព្យាបាលរបស់បារាំងបានអភិរក្សរបបរាជានិយមកម្ពុជា ការពារបូរណភាពទឹកដី និងធ្វើទំនើបកម្មប្រទេសកម្ពុជា ដូចជាហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ ស្ថាប័នផ្លូវច្បាប់ និងប្រព័ន្ធអប់រំជាដើម។ អាណានិគមនេះក៏បានកសាងជាមូលដ្ឋានគ្រឹះ សម្រាប់ការសិក្សាផ្នែកបុរាណវិទ្យា និងការស្តារឡើងវិញនៃប្រាសាទនៅតំបន់អង្គរផងដែរ។
បើមើលពីជ្រុងម្ខាងទៀត ការត្រួតត្រារបស់បារាំងបានបណេ្ដញប្រជាជនខ្មែរ ឱ្យឃ្លាតឆ្ងាយពីអំណាចនយោបាយ និងសេដ្ឋកិច្ច ទាញយកធនធានធម្មជាតិ និងបង្កើតវិសមភាពយ៉ាងស៊ីជម្រៅនៅកម្ពុជា។ ប្រព័ន្ធអប់រំអាណានិគមបារាំង បានបង្កើតក្រុមឥស្សរជនមួយក្រុមតូច ខណៈដែលប្រជាជនខ្មែរភាគច្រើននៅតែមានជីវភាពក្រីក្រ និងមិនចេះអក្សរ។ កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងក្នុងការកែទម្រង់នយោបាយត្រូវបានគាបសង្កត់ជាញឹកញាប់ ហើយចលនាជាតិនិយមត្រូវបានរារាំងរហូតដល់ចុងរបបអាណានិគម។
កេរដំណែលដ៏យូរអង្វែងបំផុតគឺប្រហែលជាការលេចឡើងរបស់ព្រះបាទ នរោត្តម សីហនុ ជាតួអង្គសំខាន់ក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជាសម័យទំនើប។ ភាពជាអ្នកដឹកនាំរបស់ព្រះអង្គនៅក្នុងចលនាទាមទារឯករាជ្យភាព បានកែប្រែមុខមាត់របស់ប្រទេសក្នុងពេលងើបចេញពីរបបអាណានិគមប៉ុន្មានឆ្នាំដំបូង និងបានត្រួសត្រាយផ្លូវសម្រាប់ដំណើរដ៏រង្គោះរង្គើរបស់កម្ពុជា ឆ្លងកាត់របបរាជានិយម សាធារណរដ្ឋនិយម និងបដិវត្តន៍។
អាណាព្យាបាលបារាំងនៅកម្ពុជា គឺជាសម័យកាលដ៏សំខាន់ដែលបានកែប្រែទិដ្ឋភាពនយោបាយ សង្គម និងវប្បធម៌របស់ប្រទេសនេះយ៉ាងជ្រាលជ្រៅ។ ទោះបីជាវាបាននាំមកនូវទំនើបកម្មមួយចំនួន និងអភិរក្សទិដ្ឋភាពមួយចំនួននៃអត្តសញ្ញាណខ្មែរក៏ដោយ ក៏វាបាននាំមកនូវអំណាចត្រួតត្រារបស់បរទេស និងជំរុញឱ្យមានវិសមភាពក្នុងសង្គមផងដែរ។ ទីបញ្ចប់នៃអាណាព្យាបាលបារាំងនៅឆ្នាំ១៩៥៣ បានសម្គាល់នូវការចាប់ផ្តើមថ្មីសម្រាប់កម្ពុជា ប៉ុន្តែបញ្ហាប្រឈមដែលមានឫសគល់ចេញពីបទពិសោធន៍អាណានិគមនេះ រួមមានកង្វះការអភិវឌ្ឍសេដ្ឋកិច្ច ការគ្របដណ្តប់ដោយក្រុមឥស្សរជន និងអស្ថិរភាពនយោបាយ បានបន្តលងបន្លាចកម្ពុជាអស់រយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍។ ការយល់ដឹងអំពីប្រវត្តិសាស្ត្រនៃរបបអាណានិគមនេះមានសារៈសំខាន់ណាស់ ក្នុងការស្វែងយល់ពីភាពស្មុគស្មាញនៃប្រវត្តិសាស្ត្រសម័យទំនើបរបស់កម្ពុជា។
